Zjednoczone Stronnictwo Ludowe powstałe w 1949 r. w wyniku gry politycznej i manipulacji obozu komunistycznego nie było samodzielną formacją. Będąc przez blisko czterdzieści lat jedyną legalną strukturą dla działalności politycznej ludowców, skupiło w swych szeregach - obok ludzi nie związanych ideowo z ruchem ludowym - wielu autentycznych działaczy chłopskich, którzy pomimo ograniczeń i trudności starali się w narzuconych ramach organizacyjnych bronić interesów wsi i jej mieszkańców, zachować ciągłość polityczną i tradycje ruchu ludowego oraz wypracować nowe koncepcje rozwoju wsi i rolnictwa.

W okresie stalinowskim ZSL zmuszane było do realizowania założeń programowych komunistów i dostosowywania się do ich praktyki działania, w której zakładano, że Stronnictwo będzie współdziałać przy kolektywizacji polskiego rolnictwa. Idea kolektywizacji była jednak całkowicie sprzeczna z tradycją ruchu ludowego, w którego programach indywidualna własność i własny warsztat chłopa był istotą modelu gospodarczego Polski. Władze ZSL opanowane przez działaczy "lewicy rewolucyjnej" zmierzały do budowania modelu marksistowskiej partii ludowej. Rodzący się w powiatach i gminach samoistny sprzeciw ze strony byłych działaczy PSL i SL, którzy odczytywali te działania jako zamiar całkowitego podporządkowania i wtopienia ZSL w struktury partii, był bezwzględnie tępiony poprzez represje władz bezpieczeństwa i działania kontroli partyjnej.

W okresie przemian październikowych 1956 r., gdy nastąpiło rozluźnienie kontroli PZPR, w ZSL podjęto działania w kierunku odzyskania tożsamości, a także próby reaktywowania Polskiego Stronnictwa Ludowego. Wyrazem tych tendencji był powrót w szeregi Stronnictwa około 100 tysięcy działaczy PSL, a także głębokie zmiany w kierownictwie. Krótki okres popaździernikowej odwilży pozwolił ludowcom na odzyskanie części wpływów w organizacjach gospodarczych i społecznych. W 1957 r. powstał Związek Młodzieży Wiejskiej. Władze ZSL wyodrębniły i powołały do życia Wydawnictwo Prasowe, usamodzielniły Ludową Spółdzielnię Wydawniczą.

W początku lat sześćdziesiątych, kiedy PZPR pod przywództwem Władysława Gomułki odzyskiwała władzę i likwidowała zdobycze października, ZSL kierowane przez byłych działaczy lewicy PSL przygotowało nową strategię działania, w której tradycja i historia miały odgrywać pierwszoplanową rolę. Powołano wówczas do życia Zakład Historii Ruchu Ludowego. Wzmożono także działalność, wykorzystując wszelkie tarcia i rozgrywki wewnętrzne PZPR. Szczególnie kładziono nacisk na inicjowanie wszelkich działać społecznych, które nie tylko aktywizowały środowisko wiejskie, ale przyczyniały się do modernizacji wsi i polepszania warunków życia (elektryfikacja, kanalizacja wsi, budowa dróg itp.)

Po kolejnym kryzysie gospodarczym i politycznym w latach siedemdziesiątych władze PZPR poszły na pewne ustępstwa wobec ZSL, które miały strategiczne znaczenie dla rozwoju wsi. Z inicjatywy ludowców zapadły decyzje o zniesieniu obowiązkowych dostaw, o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym rolników i zabezpieczeniu ich starości w postaci rent i emerytur. W konsekwencji jednak, pod presją PZPR, Stronnictwo musiało przyjąć program partii jako własny. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych nastąpiła etatyzacja, centralizacja i ogromny rozwój aparatu partyjnego ZSL, który zdominował działającą dotąd w większości społecznie strukturę.

Lata osiemdziesiąte były okresem kluczowym dla odzyskiwania tożsamości przez ruch ludowy. ZSL mogło mieć coraz większy wpływ na życie polityczne, czego wymownym przykładem było wprowadzenie do konstytucji w 1983 r., dzięki inicjatywie ludowców, zapisu o gwarancji trwałości indywidualnych gospodarstw rolniczych. Było to podważeniem fundamentów doktryny marksistowskiej o wyższości gospodarki uspołecznionej nad indywidualną i ostatecznym odejściem od idei kolektywizacji.

W szeregach Stronnictwa coraz mocniej budziła się potrzeba uzyskania własnej tożsamości politycznej. Coraz większą presję na władze centralne wywierały struktury terenowe ZSL, które najwcześniej wyzwoliły się spod wpływu PZPR. Coraz częściej dochodziło do konfliktów na komisjach współdziałania partii politycznych, gdzie przedstawiciele ZSL w sposób jednoznaczny stawali i bronili swoich racji. Na posiedzeniach władz centralnych i terenowych mówiono o odmienności programowej i ideowej Stronnictwa, o jego aspiracjach do sprawowania władzy.

Podejmowano też samodzielne działania polityczne. "Okrągły stół" i czerwcowe wybory 1989 roku przyspieszyły procesy odzyskania tożsamości przez Stronnictwo. 17 sierpnia 1989 r. w zostało podpisane porozumienie miedzy NSZZ "Solidarność", ZSL i SD w sprawie utworzenia koalicji rządowej. Powstał pierwszy, powojenny, niekomunistyczny rząd Tadeusza Mazowieckiego.

Zjednoczone Stronnictwo Ludowe w listopadzie 1989 r. na XI Nadzwyczajnym Kongresie, który był jednocześnie Kongresem Odrodzenia Ruchu Ludowego zakończyło swą działalność.